Deuren zijn meer dan hout, glas of staal. Ze scheiden ruimtes, maar ook mensen. In verpleeghuizen, de jeugdhulp, de gehandicaptenzorg en de geestelijke gezondheidszorg spelen toegangspoorten een grote rol in het dagelijks leven van bewoners en cliënten. Mogen mensen zelf bepalen of ze naar buiten gaan? Of blijven de ingangen op slot, ook als dat niet nodig is? Die vraag staat steeds vaker centraal in de zorgsector.

Gesloten toegangen in de zorg zijn lang de norm geweest

Jarenlang was het in veel zorginstellingen gewoon om afdelingen af te sluiten. De gedachte was dat dit veiligheid bood, vooral voor mensen met dementie of een verstandelijke beperking. Maar de keerzijde is groot. Een gesloten omgeving kan zorgen voor gevoelens van opsluiting en onvrijheid. Mensen die geen gevaar vormen voor zichzelf of anderen, worden toch beperkt in hun bewegingsvrijheid. Dat voelt niet goed en het is ook wettelijk gezien steeds minder houdbaar. De Wet zorg en dwang, die in 2020 inging, stelt duidelijke eisen aan wanneer vrijheidsbeperking mag worden toegepast. Insluiting zonder goede reden valt daar in principe niet onder.

Een opendeurenbeleid geeft bewoners meer regie

Steeds meer zorgorganisaties werken aan een opendeurenbeleid. Dat betekent dat doorgangen standaard open zijn, tenzij er een goede reden is om ze te sluiten. Denk aan een veiligheidssituatie of een medische noodzaak. In de praktijk vraagt dit om een andere manier van werken. Zorgverleners moeten goed nadenken over wie welke ruimte mag betreden en hoe ze mensen toch veilig kunnen begeleiden. Technologie helpt hierbij. Zo zijn er bewegingssensoren, locatiebepalingssystemen en slimme drempeldetectie die signaleren wanneer iemand de omgeving verlaat zonder dat er direct een deur op slot hoeft. Die combinatie van openheid en slimme ondersteuning maakt het mogelijk om bewoners meer vrijheid te geven.

De praktijk laat zien wat werkt en wat moeilijk is

Onderzoek van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd toont aan dat veel zorgaanbieders bezig zijn met de omslag naar meer openheid, maar dat een groot deel van de instellingen de toegangen nog steeds vergrendeld houdt. Wat helpt om die beweging te maken? Een duidelijke visie van het management is een belangrijk vertrekpunt. Als de hele organisatie begrijpt waarom vrijheid van beweging waardevol is, verandert de cultuur sneller. Daarnaast is goede scholing van medewerkers van groot belang. Zij moeten leren hoe ze situaties kunnen inschatten en hoe ze op een respectvolle manier omgaan met risico’s. Wat het moeilijk maakt, zijn onder andere personeelstekorten en de angst voor aansprakelijkheid als iemand wegloopt en zichzelf bezeert.

Wat thuisdeuren en binnendeuren met mensen doen

De discussie over toegang en vrijheid speelt niet alleen in zorginstellingen. Ook thuis hebben binnendeuren een grote invloed op hoe mensen zich voelen. Een gesloten kamerdeur geeft privacy en rust, een open doorgang nodigt uit tot contact. In gezinnen, maar ook in woonvormen voor mensen met een beperking, is nagedacht over wat open en gesloten ingangen doen met de sfeer en het gedrag van bewoners. Onderzoek in de psychologie laat zien dat mensen in open, toegankelijke ruimtes zich vrijer en minder gespannen voelen. Dat inzicht wordt steeds vaker meegenomen in de inrichting van zorglocaties, scholen en kantoren. De manier waarop een gebouw is opgedeeld, bepaalt mede hoe mensen zich daarin gedragen.

Veelgestelde vragen

Mogen zorginstellingen zomaar deuren op slot doen?
Zorginstellingen mogen een toegang niet zomaar afsluiten. De Wet zorg en dwang stelt dat vrijheidsbeperking alleen is toegestaan als er een duidelijke reden is, zoals direct gevaar voor de bewoner of anderen. Een gesloten omgeving zonder onderbouwing is in strijd met de wet.

Wat is het verschil tussen een opendeurenbeleid en geen beleid hebben?
Een opendeurenbeleid is een bewuste keuze van een zorgorganisatie om toegangen standaard open te houden en vrijheid als uitgangspunt te nemen. Geen beleid hebben betekent dat medewerkers ad hoc beslissingen nemen, wat kan leiden tot willekeurige beperkingen zonder goede reden.

Hoe kunnen zorginstellingen veiligheid garanderen als toegangen open zijn?
Zorginstellingen gebruiken hiervoor een combinatie van technologie en begeleiding. Sensoren, locatiesystemen en goed getraind personeel zorgen ervoor dat bewoners worden ondersteund zonder dat bewegingsvrijheid wordt beperkt door afgesloten toegangen.

Heeft de inrichting van een gebouw invloed op het gedrag van bewoners?
Ja, de inrichting van een ruimte heeft invloed op hoe mensen zich voelen en gedragen. Open en toegankelijke ruimtes zorgen over het algemeen voor minder spanning en meer gevoel van vrijheid. Dit is een reden waarom zorglocaties steeds bewuster nadenken over de indeling van hun gebouwen.